مقدمه

فلات ایران از دیدگاه زمین‏ساختی، در ناحیه ای بسیار فعال قرارگرفته است، از نظر لرزه ‏خیزی در مقیاس جهانی نیز ایران در بخش میانی کمربند زلزله خیز آلپ – هیمالیا واقع شده است.

تکنوتیک فلات ایران، گویای آن است که بخش عمده ی مناطق آن در معرض خطر وقوع زمین لرزه های کوچک و بزرگ می باشد. همین امر باعث شده تا ایران یکی از مستعدترین کشورهای لرزه خیز جهان محسوب گردد، به‏ گونه ای که بر اساس آمار و اطلاعات موجود در سال های گذشته، بیش از 10 درصد تلفات جانی آن ناشی از زلزله بوده است. در حال حاضر نیز سالانه بیش از 9000 زلزله ی كوچك و بزرگ توسط دستگاه‏های پیشرفته ی لرزه‏نگاری در ایران به ثبت می رسد، كه تعدادی از این زلزله‏ها توسط مردم نیز حس می گردد و اثرات مخربی هم به همراه دارند.

عموما هنگام وقوع زلزله، اماکن مسکونی یا بخش‏ های زیادی از منطقه ی وقوع زلزله، دچار تخریب شده و به علل متعدد غیرقابل استفاده می گردد و نیز تاسیسات زیر بنایی آن مکان همچون آب، برق، گاز، تلفن، شبکه های ترافیکی، وسایل حمل و نقل و غیره، قابلیت استفاده  مطمئن را از دست می دهند. در این میان یکی از مسایل مهم، وجود پتانسیل خطر حاکم بر محل حادثه دیده است که ممکن است هر لحظه آزاد شود. برای این منظور از نظر ایمنی، بهترین و مناسب ترین اقدام، جداسازی انسان از منطقه خطر است. به همین خاطر شناسایی قبلی و برنامه ریزی در به‏کارگیری محل هایی امن و مناسب جهت تمرکز و استقرار آسیب دیدگان پس از زلزله و یا در هنگام احتمال وقوع زلزله ( در هنگام هشدار و پیش‏بینی احتمالی وقوع) در تمامی مناطق شهری، روستایی و جمعیتی کشور زلزله‏خیزی همچون ایران به‏ خصوص در شهر تهران و سایر مناطق خطر‏پذیر کشور لازم است.

البته بعد از تمرکز و تجمع آسیب دیدگان در مناطق امن از پیش تعیین شده، ارایه خدمات مناسب بعدی به آنها نیز الزامی است. بنابراین سرعت عمل، هماهنگی واحدها و توزیع یکسان خدمات به آسیب دیدگان در محل های اسکان موقت (اردوگاه) بسیار اهمیت دارد. لذا مکان های اسکان موقت یا اضطراری به عنوان جایی امن برای جامعه  آسیب دیده، باید دارای شرایط لازم برای سکونت افراد از جنبه های مختلف زیرساختی، فرهنگی، اجتماعی، امنیتی و انتظامی باشد، تا در قالب یك برنامه ملی و محلی مدیریت بحران، بتوان پس از بازسازی مناطق آسیب دیده، آن مکان ها را به راحتی تخلیه کرده و یا برای موارد دیگر مورد استفاده قرارداد.

اسکان آسیب دیدگان در شرایط اضطراری :اقدام در جهت تهیه سرپناه با رعایت استانداردهای موجود در جهت تأمین آسایش ، امنیت و رعایت حریم شخصی و نیز تأمین ملزومات اولیه زندگی برای آسیب دیدگان ناشی از حوادث و سوانح میباشد .

سرپناه: وسیله ای یا فضایی است که امنیت و حریم شخصی آسیب دیدگان و حمایت در برابر تغییرات جوی را برای آسیب دیدگان تامین می نمایید.

آسیب دیده : به فردی اطلاق می شودکه تحت تاثیرات حوادث و سوانح قرار گرفته و نیازمند خدمات امداد و نجات می باشد.

منطقه حادثه : محدوده جقرافیایی که تحت تاثیر حادثه یا سانحه قرار گرفته و تاثیرات حادثه در آن مشهود و قابل رویت می باشد .

انواع اسکان آسیب دیدگان :اسکان آسیب دیدگان پس از حوادث و سوانح به ترتیب در سه مرحله ،اسکان اضطراری ,اسکان موقت و اسکان دائم صورت می پذیرد .

اسکان اضطراری :اولین اقدام برای تامین و بر پایی سر پناه ،تهیه حد اقل استاندارد های وسائل و ملزومات اولیه زندگی آسیب دیدگان ناشی از حوادث و سوانح است.

اسکان موقت : بخشی از فرایند اسکان آسیب دیدگان که با توجه به تداوم اثرات حادثه و عدم امکان ادامه زندگی در سرپناه اضطراری و همچنین آماده نبودن اسکان دائم ،نسبت به تامین آن اقدام می گردد.

اسکان دائم : آخرین مرحله پایدار تامین سر پناه آسیب دیدگان است که با سکونت آنان در خانه های مسکونی صورت می پذیرد.

اهداف اسکان اضطراری

هدف به کار گیری روش های استاندارد به منظور مدیریت یکپارچه در اسکان اضطراری آسیب دیدگان در حواد ث و سوانح و به کار گیری تمامی ظرفیت سازمان های مسئول دراین امر به منظور دست یابی به اهداف ذیل می باشد:

· تامین سرپناه اضطراری مناسب و حد اقل وسایل و ملزومات اولیه زندگی و مواد غذایی مورد نیاز آسیب دیدگان با رعایت حفظ کرامت انسانی آسیب دیده بر اساس حداقل استانداردها.

· تسهیل در شناسایی دقیق آسیب دیدگان و تعیین محل مناسب اسکان آسیب دیدگان به منظور دریافت خدمات امدادی از قبیل مواد غذایی ،ملزومات اولیه زندگی ،خدمات پزشکی و بهداشتی و تامین آسایش خاطر و امنیت عاطفی و روانی آسیب دیدگان.

· ایجاد مبدا اولیه برای انجام عملیات بعدی نظیر خدمات امداد و نجات ،خروج اموال از زیر آوار ،باز سازی و تجدید زیر ساخت های زندگی.

· محافظت در برابر شرایط نامساعد جوی از قبیل سرما،گرما،باد ،باران و ...

· حفظ و تامین حریم خانواده ،حفاظت و نگهداری اموال و اثاثیه آسیب دیدگان.

· یکسان سازی و وحدت رویه در امداد رسانی به آسیب دیدگان یه خصوص اسکان مناسب و به موقع به آنها

· جلو گیری از موازی کاری و هدر رفتن منابع.

مطالعات نشان می دهد واکنش های روانشناختی (Psychological reaction) افراد در برخورد با یک حادثه ناگهانی مثل مرگ عزیزان، از دست دادن شغل، خانه و سایر خسارت های جانی و مالی، نسبتا مشابه است. به همین دلیل به ذکر مراحل پنج گانه واکنش های روانی آسیب دیدگان در جریان بلایا و حوادث غیرمترقبه می پردازیم:

1-مرحله تماس یا ضربه: مربوط به چند دقیقه اول پس از بروز حادثه است. در ابتدا حالت بهت زدگی در مردم ایجاد می شود، سپس حالت ترس و وحشت به وجود می آید. در این مرحله، مردم بردباری خود را از دست داده و قادر به انجام هیچ کاری نیستند. این حالت معمولا کوتاه است و معمولا قبل از رسیدن امدادگران پایان می یابد.

2-مرحله قهرمان گرایی: این مرحله در چندساعت اول پس از بروز حادثه ایجاد می شود. روحیه گذشت و ایثار به وضوح احساس می شود و مردم به طور داوطلبانه و حتی بدون هماهنگی در امداد کمک می کنند. وجود چنین روحیه و حالتی ارزش بسیار دارد. به ویژه اگر قبل از وقوع حادثه، مردم آموزش هایی در زمینه نحوه امدادرسانی دیده باشند و فعالیت های امدادی آنها در جهت صحیح هدایت شود. در این مرحله، امدادگران و مسئولین نباید مانع کمک های امدادی مردمی شوند.

الف: آمادگي و انتظار

اين مرحله قبل از وقوع حادثه مي باشد كه براي به حداقل رساندن خسارات آن در نظر گرفته مي شود كه شامل فعاليتهاي زير مي باشد.

1- آموزش افراد جامعه: مهمترين مسئله قبل از وقوع بلاياي طبيعي جهت كاهش خسارات جاني و مالي ميزان آگاهي افراد جامعه از حوادث و نحوه برخورد با آن مي باشد.

2- تربيت نيروي انساني متخصص : قبل از وقوع حوادث بايد نيروي انساني مناسب را آموزش داده و هميشه جهت امدادرساني به منطقه حادثه ديده آماده نگه داشت.

3- ساخت بناها در منطقه مناسب و به صورت استاندارد:

جهت ساخت بنا در منطقه مناسب مي توان از كارشناسان زمين شناسي استفاده نمود و محل مناسب را انتخاب كرد يا در صورت نياز به ساخت بنا در اين نقاط با استفاده از استانداردهاي موجود ساختمان را محكم بنا كرد.

4- تكميل و آماده نگه داشتن وسايل امداد و نجات :

جهت تكميل وسايل امداد رساني بايستي هميشه با شركتهاي سازنده اين گونه تجهيزات در ارتباط بوده و بتوان وسايل مورد نياز را تهيه نمود. بعضي از وسايل و تجهيزات امدادي نيز نياز به نگهداري ويژه اي دارند و بايستي در مكانهاي مناسب نگهداري شوند و طي مدتي دوباره بررسي و آزمايش شوند تا از سالم بودن و كارآيي آن مطمئن شد.

بحران یک رویداد اسف‌بار است که باعث مرگ و میر، رنج و اندوه بیش از حد انسان و صدمات مادی بسیار زیاد می‌شود.
بنابراین همه قدم‌های ممکن باید برداشته شود تا رنج انسان‌ها از بلایا کاهش یابد و افراد آسیب دیده حق زندگی پرمنزلتی داشته باشند.

یکی از مهم‌ترین نیازهای اولیه مردم بعد از وقوع بلا، غذاست. تامین و توزیع غذای سالم، کافی و بهداشتی یکی از بزرگترین چالش‌هایی است که همواره فراروی مدیران در وضعیت بحران است؛ زیرا بلایا اثرات متفاوتی روی وضعیت غذا و تغذیه منطقه آسیب دیده می‌گذارند.

مهم‌ترین دلایل بروز مشکلات غذا رسانی در بحران به شرح زیر است:
- تخریب منابع تولید مواد غذایی (از بین رفتن زمین‌های کشاورزی، تخریب چاه‌ها و قنات‌ها، از بیـن رفتن دام‌ها و طیور و علوفه و غذای مورد نیاز آنها، تخریب کارخانه‌ها و یا توقف فعالیت‌های تولید مواد غذایی در آنها).
- اختلال در روند توزیع غذاها به‌دلیل تخریب فروشگاه‌های مواد غذایی و یا تخریب راه‌ها و جاده‌ها.
- آلوده شدن آب‌های لوله‌کشی به‌دلیل شکستگی‌ها و نیاز مردم به آب سالم.
- از بین رفتن مراکز ذخیره مواد غذایی نظیر سیلوها، سردخانه‌ها و انبارهای مواد غذایی.
- قطع برق و از بین رفتن وسایل نگهداری مواد‌غذایی و در نهایت فساد مواد‌غذایی.
- آشفته شدن وضعیت مالی خانواده‌ها و نبود امکان خرید مواد‌غذایی.

بازتاب این اختلالات کاهش دسترسی مواد غذایی در منطقه است. تامین نیازهای غذایی به‌ویژه در گروه‌های آسیب‌پذیر تـغـذیه‌ای شامل کـودکـان، زنان بـاردار و شیـرده، سالمندان، بیماران، خانــواده‌های پرجمعیت، افراد تنها یا بیوه بسیار مهم است. بنابراین در هنگام بحران گروه‌های آسیب پذیر باید سریعا شناسایی و تحت مراقبت‌های تغذیه‌ای قرار گیرند.

مهم‌ترین نیاز‌های غذایی

اولین سؤالی که بعد از وضعیت اضطراری در مورد تغذیه مردم پیش می‌آید این است که چه نوع و چه مقدار مواد غذایی برای مردم آسیب‌دیده مورد نیاز است؟ برآورد میزان مواد‌غذایی بستگی به وضعیت کنترل بحران دارد که می‌توان آن را به 3مرحله تقسیم کرد: مرحله اول: اوج بحران، شرایطی است که اولویت؛ نجات، حفظ حیات افراد، کمک رسانی سریع به مجروحان و مصدومان است که ممکن است این وضعیت 3‌تا 7 روز به‌طول بینجامد.
مرحله دوم: شرایطی است که افراد در محل‌های سکونت موقت استقرار داده شده‌اند؛ این وضعیت ممکن است از هفته دوم تا سوم بعد از بحران متغیر باشد.

مرحله سـوم: شــرایطی است که امکانات بیشتری برای زندگی راحت‌تر افراد آسیب دیده فراهم می‌شود.

در اوایل بحران به دلیل مشکلات موجود در تهیه، نگهداری و پخت مواد غذایی، باید از غذاهای آماده به‌ویژه کنسروها استفاده شود. بنابراین در هفته اول بحران استفاده از کنسروهای مختلف مانند تن‌ماهی، لوبیا، عدس و... همراه با نان، خرما و بیسکویت توصیه می‌شود. با توجه به نیاز تنوع مصرف مواد غذایی باید حتی‌الامکان از کنــسروهای مخـتلف و مـناسب جهـت مصرف روزانه مردم استفاده شود.

مرحله دوم زمانی که تنوع در مصرف مواد غذایی کاهش می‌یابد هر چند نیازهای تغذیه‌ای به‌ویژه از نظر انرژی و پروتئین تامین می‌شود، افراد آسیب دیده به دلیل دستـــرسی ناکافی به مواد غذایی تازه به‌ویژه سبزی‌ها و میوه‌ها (برای مدت زمانی حدود یک ماه یا بیشتر) با کاهش دریافت ویتامین‌ها و املاح به ویژه ویتامین‌های C, B2, B1, A، اسید فولیک و آهن روبه‌رو خواهند شد. در این مواقع یا باید از مواد غذایی غنی شده با ویتامین‌ها و املاح استفاده کرد و یا از طریق مکمل‌های دارویی ویتامین‌ها و املاح مورد نیاز، تامین شود.

در مرحله سوم: هر چه سریعتر درصورت مساعد بودن شرایط (وجود ظروف غذا و وسیله پخت) می‌توان غذا را به‌صورت پخته یا به‌صورت خشک در میان مردم توزیع کرد. در غیراین صورت توزیع غذاهای کنسرو همراه با نان، پنیر، ماست، آب میوه، بیسکویت و خشکبار باید کماکان ادامه یابد (حداقل 3-2 هفته).

اگر بتوان هر چه سریعتر مواد غذایی را به شکل خشک در میان مردم آسیب دیده توزیع کرد، این مسئله می‌تواند احساس امنیت خاطر را برای این افراد ایجاد کرده و از لحاظ روانی آنان را حمایت کند. در لیست مواد غذایی خشک باید درصورت امکان میوه‌ها و سبزی‌های تازه، شیر استریل و ماست پاستوریزه گنجانده شود و درصورت نامناسب بودن شرایط نگهداری اقلام غذایی فوق باید از خشکبار، انواع مغزها، آب میوه‌ها و... استفاده کرد.

توصیه‌های ضروری در شرایط بحران

1- تغذیه گروه‌های آسیب پذیر به‌ویژه کودکان زیر 5 سال، مادران باردار و شیرده، کودکان بدون سرپرست، سالمندان و معلولان و... در هنگام بحران بسیار ضروری است.

2-کلیه امدادگران، کارکنان سازمان‌ها و نهادهای دولتی که به منـطقه حـــادثه دیــده اعزام می‌شوند باید حداقل یک هفته از نظر مواد غذایی مورد نیازشان خودکفا باشند.

3- غذاهای پخته و خام در کلیه مراحل تهیه، توزیع و نگهداری باید مجزا باشند.

4- محل‌های تهیه، توزیع، نگهداری و یا ارائه مواد غذایی در هنگام بحران باید از نظر کلیه مسائل مربوط به بهداشت محیط شامل آب مصرفی، وجود ناقلین (حشرات و جوندگان)و سرویس‌های بهداشتی، تحت نظارت دقیق کارکنان بهداشت محیط باشند.

5- از تغذیه شیرخواران با شیر مادر باید حمایت جدی به عمل آید و از توزیع شیر‌خشک بدون ارزیابی دقیق وضعیت خانوارهای آسیب دیده پرهیز شود.

6- درصورت نیاز به تغذیه شیرخوار با شیر خشک رعایت دستورالعمل تهیه شیر خشک با آب جوشیده باید حتما مدنظر قرار گیرد. بروز اسهال به‌علت رعایت نکردن مسائل بهداشتی در کودکان شیرخوار بسیار خطرناک است.

7- تعداد وعده‌های غذایی کودکان باید حداقل 3وعده در روز باشد.

8- کمک‌های غذایی خارجی باید با فرهنگ مردم منطقه منطبق باشد.

9- اهدا‌کنندگان هدایا باید از طریق رسانه‌های عمومی مطلع شوند که مواد غذایی مورد نیاز مردم منطقه چیست و چگونه و به کجا باید تحویل داده شود تا کمک‌های مردمی مفید واقع شود.

10- با حمایت مسئولین امداد و راه‌اندازی شبکه‌های توزیع مواد غذایی و بازگشایی فروشگاه‌ها، دسترسی مردم به مواد غذایی تسهیل شود.

11- در بازکن، لیوان یک‌بار مصرف، قاشق و چنگال از ابتدا در اختیار مردم قرار گیرد.

به طور كلي اثرات و خصوصيات بحران را مي توان در سه بخش زير طبقه بندي نمود:
الف – سطح جهاني؛
ب – سطح ملي؛
الف) حوادث طبيعي
ب ) حوادث غير طبيعي ( ساخته دست بشر )
۱ – ناگهاني : مثل سيل – زلزله – طوفان – آتشفشان – رانش زمين
۲ – درازمدت : مثل اپيدمي – خشكسالي - قحطي
انواع حوادث و بحرانها :
۱ – ناگهاني : مثل سوانح ساختماني – تصادفات – انفجارات – آتش سوزي
۲ – درازمدت : مثل درگيري هاي داخلي و اغتشاشات اجتماعي - جنگ